Leidinggeven aan veranderingsprocessen in de kerk: 6 handvatten

Er moet veel veranderen in de kerk. Tot die conclusie kom je al snel als je alle berichtgeving rond ‘de kerk’ volgt. In een eerdere blog schreef ik dat het allemaal te weinig lijkt in de kerk. Er moet vooral meer aandacht komen voor uiteenlopende thema’s. Meer aandacht voor jongeren, betrokkenheid bij de Wmo, het milieu en de buurt. Natuurlijk moet er ook het nodige veranderen aan de liturgie, de catechese, en de positie van hbo-theologen in de kerk. Om nog maar niet te spreken van de voortdurend veranderende samenleving, een marginaliserende kerk en een toegenomen missionair elan. Stuk voor stuk issues die vragen om verandering.

Voor professionals in de kerk is het de kunst leiding te geven aan deze en andere (nodige of onnodige, dat laat ik in het midden) veranderingsprocessen. Wat zijn nu belangrijke aandachtspunten bij het leidinggeven aan deze veranderingsprocessen? Zelf heb ik me jarenlang beziggehouden met onderzoek naar en begeleiding van veranderingsprocessen in onderwijsinstellingen. Een aantal jaren terug heb ik een poging gedaan op basis van dit onderzoek en die ervaring de belangrijkste handvatten samen te vatten. Ik kwam toen tot een zestal handvatten voor de veranderingspraktijk. In het besef dat de kerkcontext een andere is dan de onderwijscontext, doe ik toch een poging om deze handvatten met het oog op de kerkpraktijk uit te werken. Tenslotte moeten we af en toe over de schutting heen kijken; een belangrijk principe in veranderingsprocessen!

De handvatten concentreren zich rond zes vraag- en uitroeptekens die tijdens veranderingsprocessen vaak geplaatst worden:

(1) wat wil je nou? (2) zo voel ik het toch? (3) zo denk ik erover! (4) hier ga ik voor!, (5) help je me even? (6) zo zijn we toch niet?

1. Wat wil je nou? Formuleer een heldere boodschap c.q. visie.

Het is van belang dat de ´boodschap´ van de verandering voor gemeenteleden en ambtsdragers helder is: waar gaat de verandering of vernieuwing precies over, wat is de visie daarachter, op welke onderdelen van het gemeenteleven heeft deze betrekking, wat vormt de kern van het idee en wat zijn mogelijke praktische uitwerkingen? Concreet kan gedacht worden aan een tekst of een afbeelding op 1 A4 kantje die de kern weergeeft van wat beoogt wordt met de verandering of vernieuwingsidee. Belangrijk is ook om deze te verbinden met de missie van de gemeente of kerk en te verankeren in een beleidsplan.

2. Zo voel ik het toch? Neem emoties serieus. Gevoelens van angst, onvrede of teleurstelling maar ook van enthousiasme geven uitdrukking aan een waardering van en de omgang met een verandering vanuit het perspectief van de eigen identiteit van een kerklid of ambtsdrager. Deze emoties bieden een ingang voor gesprek over hoe iemand in kerk of gemeente staat en de wijze waarop hij al dan niet met een vernieuwing uit de voeten kan. Dit ‘gesprek’ moet regelmatig gevoerd worden, in individuele gesprekken maar ook in bijeenkomsten van gemeenteleden. Erkenning van wat mensen ten diepste beweegt is enorm belangrijk bij het plaats laten vinden van veranderingen. Die erkenning kan er toe leiden dat een verandering op onderdelen wordt aangescherpt, maar dat hoeft niet altijd zo te zijn; gehoord worden en erkenning van elkaar is hier het belangrijkste.

3. Zo denk ik erover! Maak interpretaties expliciet. Zoals gezegd kan in individuele gesprekken of tijdens bijeenkomsten aandacht besteed worden aan specifieke emoties bij een verandering. Dit levert inzicht op in hoe men in de kerk staat, waar men voor wil gaan, etcetera. Hiervan kan positief gebruik gemaakt worden bij de uitwerking van een verandering (zie punt 4). Die gesprekken maken bovendien helder hoe de ‘vernieuwingsboodschap’ wordt geïnterpreteerd of verwoord door een gemeentelid en of dit strookt met wat in oorsprong bedoeld was met het vernieuwingsidee. Als de betekenis die iemand er aan toekent ver af ligt van wat in oorsprong was bedoeld zou je nog eens kritisch moeten kijken naar hoe het vernieuwingsidee is gecommuniceerd. Welke ‘woorden’ worden gebruikt en dekken die de lading? Maar ook: zijn we als leidinggevenden in een gemeente concreet genoeg in de wijze waarop we het vernieuwingsidee zouden willen uitwerken op het niveau van het afzonderlijke gemeentelid?

4. Hier ga ik voor! Verbind persoonlijke identiteiten met de vernieuwingsidee. De uitdaging vervolgens is om persoonlijke identiteiten van gemeenteleden te verbinden met aspecten van het vernieuwingsidee. De kunst van het verbinden betekent hier om voor zoveel mogelijk gemeenteleden op zoek te gaan naar aspecten van de vernieuwing waar ze persoonlijk veel mee hebben. Zoeken dus naar elementen waarop het ‘klikt’ tussen een gemeentelid en de vernieuwingsidee. Vanuit deze klik kan een gemeentelid verder bouwen aan het praktisch uitwerken van de vernieuwing. Bij een ander gemeentelid kan deze klik zich weer op een ander element voordoen. Elk gemeentelid verhoudt zich zo op zijn eigen wijze tot een vernieuwing. De uitdaging voor de leidinggevende is om hier positief gebruik van te maken.

5. Help je me even? Faciliteer samenwerking van gemeenteleden en begeleiding. Het concreet (blijven) werken aan een vernieuwing in de kerk gaat niet vanzelf. Vernieuwen veronderstelt ‘leren’ en dat vraagt tijd en ondersteuning. Elke betrokkene zal een persoonlijk pad moeten bewandelen om aan de vernieuwing praktisch vorm te geven in de eigen gemeentepraktijk. Het is in ieder geval van belang om je als leidinggevende transformatief op te stellen. Dat betekent veel aandacht schenken aan individuele ondersteuning en stimulansen geven om een verandering te blijven ontwikkelen. Dit schept ook ruimte om uiteenlopende gevoelens van onzekerheid een plek te geven.

6.Zo zijn we toch niet?  Cultuurverandering: reflecteer met collega’s van andere gemeenten (evt. in scholingsverband). Werken aan verandering of vernieuwing betekent vaak ook het doorbreken van gestolde patronen, verwachtingen en rollen van gemeenteleden, ambtsdragers en andere leidinggevenden in de kerk: een cultuurverandering dus. Om aan een dergelijke cultuurverandering gestalte te geven is het voor leidinggevenden nodig om zichzelf te bezinnen op de visie die achter de gewenste verandering schuil gaat en wat dat betekent voor de wijze waarop zij in gesprek zijn met hun gemeente. Deze bezinning kan bijvoorbeeld gevonden worden in gerichte bijeenkomsten met collega’s uit andere gemeenten of in bijeenkomsten in scholingsverband.

Advertenties

Sinterklaas maakt #kerkgedicht

5 december. Sinterklaas. Een feest waarbij verpakking een grote rol speelt. We communiceren met elkaar via surprises en sinterklaasgedichten. Daarin verpakken we een boodschap, een vraag of een oproep aan het adres van de ander.

Als ik dit schrijf zijn op Twitter inmiddels al 44 boodschappen aan het adres van de kerk gedicht. Echter, het dichten gaat nog steeds door…. Elk #kerkgedicht verpakt een eigen boodschap aan de kerk in 140 tekens. Wat nu volgt is een bloemlezing uit de tot nu toe gemaakte kerkgedichten; uiteraard met eervolle auteursvermelding. Hier en daar is een kort commentaar van mijn kant toegevoegd.

[Voor een overzicht van alle kerkgedichten: check #kerkgedicht]

Nieuwe media en de lost generation zijn het onderwerp in twee gedichten die op de meeste retweets konden rekenen:

@dirkophoff:

marktplaats waar niet verdiend wordt/facebook waar niet ontvriend wordt/inbox met een bovenaards bericht/zo is de kerk van mijn #kerkgedicht

 @robertmazier:

Grijze haren/Bij die de kerk bewaren/Worden generaties gemist/*verzin nlist*/Maar alleen met n open gezicht/wordt het gat in de #kerkgedicht


 

Heeft de kerk inderdaad een ingewikkelde verhouding met nieuwe media en met grijze haren? De spade wordt door sommigen dieper gestoken, zelfs tot een niveau dat tot wanhoop kan leiden:

 @eipotweet:

Klare wijn, brood of bijbelboek men slikt niks meer als zoete koek. Dan geef ik maar de geest na jaren is het mooi geweest! #kerkgedicht


 

 “Wanhoop maar niet!” is echter de kern van veel gedichten. Hier volgt een aantal bemoedingingen voor een krimpende kerk:


 

@martvandekamp:

God / uw kerk / is zij sterk / in geloof en werk / Goedheiligman #kerkgedicht

 @HannekeSiebert:

Niet meer zo groot als weleer|maar daardoor des te meer|gestalte van Gods kind|dat zich in het kleinst onder mensen bevindt #kerkgedicht

 @kajvanderplas:

De wereld heeft heiligen nodig; wij voelen ons overbodig. Kerk geef moed aan ons die klein, niet goed, maar daarin heilig zijn. #kerkgedicht

@JMPraamsma:

Een socioloog uit Lingewaal; die vond de kerk maar marginaal; maar dat is sterk; die kleine kerk; blijkt in de marge kolossaal #kerkgedicht

@karlijnkwint:

geinspireerd dr heilige vn weleer/zie ik deze dgn x op x/gedichten in mn TL verschijnen/nwe vormen v kerk als oude verdwijnen?#kerkgedicht

 

 

Bemoedigingen kunnen ook misplaatst zijn. Soms is daar de vermaning nodig: u bouwt uw huis op het zand! 

 

@DsMartijn:

Verkrampend en krimpend | uitgedund en zwak bemand. Wat is de kerk in deze dagen | dan een huis gebouwd op zand? #kerkgedicht

@dseastermar:

De kerk van Eastermar wordt echt/als ze haar trots aflegt/en lijkt op wie is voorgegaan/klein en kwetsbaar was zijn bestaan #kerkgedicht

 

Maar geen vermaning zonder troost, zo moeten de volgende dichters gedacht hebben. De werkelijkheid reikt verder dan wat voor ogen is:

 

@JanNoteboom:

Ik zie van buiten hout en steen/niets in te beleven/maar breekt het Licht door ramen heen/ komt wat geschied is weer tot leven #kerkgedicht

@martindek:

#kerkgedicht Kathedraal & kerken sluiten, torens zwijgen voortaan stil, maar God houdt woning in de harten, van mensen waar Hij werken wil.

@dstrijnie:

het huis nog koud / warm wacht de kerk / ik huiver stil / zonderling wonder werk #kerkgedicht #zondagmorgen

 

Opvallend is de aandacht voor specifieke groepen in de kerk: Het kind, de tiener en de behoeftige:

 

@MatthijsGuijt:

Vertrouwend geloven als een kind / is de clou bij ’t feest van Sint. Echt leven is vertrouwend geloven / met ’t oog naar boven. #kerkgedicht

@Philinde:

Tienerclub: waar kruidnootgevecht en Bijbel elkaar meeten / weet dat ze van zo’n ‘heilig’ avondje genieten! #kerkgedicht

@dsHoltslag:

Zij gaven aan wie behoeftig waren en lieten rijkdom varen. Zo stond de gemeente bij het volk in de gunst en dat is nu de kunst #kerkgedicht

 

Over die kinderen en tieners gesproken: geef ze wel wat mee naar huis!

 

@M_Noordegraaf:

Met de tijd komt daar| hoe waar| een nieuwe generatie| en om te voorgaan| op een dag| hongeren zij nu naar borden met spinazie #kerkgedicht

 

Zit er dan nog toekomst in de kerk? Jawel, getuige deze dichtsels over Advent:

 

@christiaanpost:

De zon gaat onder/De lucht hult zich in duisternis/Nu wordt ’t Licht gemis’/Wat ik met Advent bewonder! #kerkgedicht

@Wmieke:

Kerk… huis van God, ik hoor Zijn stem, wij prijzen Hem, ontvang zijn liefde-bod, de hemel gaat open, gelovig hopen, ADVENT!

@Martinitsjerke:

Een christen denkt bij kerk vooral aan grote stapels werk. Waarom denkt hij hier niet aan: de Heer heeft het voor ons gedaan? #kerkgedicht

 

Tot slot: moet de kerk nu eigenlijk wel een boodschap hebben aan Sinterklaas? Daar verschillen de meningen over:

 

@ICBtweet:

Ooit inspireerde een goedheilig man-ons tot een feest van geven-dat mensen weer verbinden kan-tot een rechtvaardig samenleven #kerkgedicht

@MarianneKarels:

Groot en klein, mag #kerk aanwezig zijn. Hoop dat ieder r vindt,dat hij ten diepste wordt bemind. Ook zonder cadeau van Sint. #kerkgedicht